1. HAFTA
İktisadın 10 İlkesi ve Kıtlık
İktisat (Ekonomi), en kısa tanımıyla kıt kaynakların yönetimidir. İnsanların istekleri sınırsızdır, ama dünya üzerindeki kaynaklar sınırlıdır. Bu çatışma "Kıtlık" sorununu doğurur.
Temel Kavramlar
- Fırsat Maliyeti (Opportunity Cost): Bir şeyi elde etmek için vazgeçmek zorunda olduğun diğer en iyi alternatiftir.
"Bedava öğle yemeği diye bir şey yoktur."
Arkadaşın sana yemek ısmarlasa bile, o yemeğin bir bedeli vardır. Senin için bedel paradır değilse bile, o sürede yapabileceğin başka bir iştir (zaman maliyeti).
- Marjinal Düşünme: İktisatçılar kararları "bir birim fazla" üzerinden alırlar.
Örnek: Bir bardak daha su içersem faydam ne olur? Maliyetim ne olur? Eğer Fayda > Maliyet ise o suyu içerim.
Üretim İmkanları Eğrisi (PPC)
Bir ekonomide üretilebilecek maksimum ürün bileşimlerini gösteren eğridir.
- Eğrinin üzerindeki noktalar: Etkin üretim (Tam istihdam).
- Eğrinin içindeki noktalar: Verimsiz üretim (İşsizlik var).
- Eğrinin dışındaki noktalar: Ulaşılamaz (Mevcut teknoloji ile imkansız).
2. HAFTA
Talep, Arz ve Piyasa Dengesi
Talep (Demand)
Alıcıların belli bir fiyattan satın almak istedikleri ve güçlerinin yettiği mal miktarıdır.
Talep Kanunu: Fiyat (P) artarsa, Talep Edilen Miktar (Qd) azalır. (Ters yönlü ilişki)
Arz (Supply)
Satıcıların belli bir fiyattan satmak istedikleri mal miktarıdır.
Arz Kanunu: Fiyat (P) artarsa, Arz Edilen Miktar (Qs) artar. (Doğru yönlü ilişki)
Piyasa Dengesi (Equilibrium)
Arz eğrisi ile talep eğrisinin kesiştiği nokta Denge Noktasıdır. Bu noktadaki fiyata Denge Fiyatı, miktara Denge Miktarı denir.
Denge Nasıl Bozulur?
- Talep Artarsa: Talep eğrisi sağa kayar. Hem fiyat artar, hem miktar artar.
- Arz Azalırsa (Örn: Kuraklık): Arz eğrisi sola kayar. Fiyat artar, miktar azalır.
Sınav Sorusu:
Qd = 100 - 2P (Talep Fonksiyonu)
Qs = 20 + 3P (Arz Fonksiyonu)
Denge fiyatı (P) kaçtır?
Çözüm: Dengede Qd = Qs olur.
100 - 2P = 20 + 3P
80 = 5P
P = 16
3. HAFTA
Esneklik (Elasticity)
Fiyattaki %1'lik değişimin, talep edilen miktarda yarattığı yüzde değişime Talebin Fiyat Esnekliği denir.
- Esnek Talep (E > 1): Fiyat azıcık artarsa müşteri hemen kaçar. Lüks mallar (Mücevher).
- İnelastik Talep (E < 1): Fiyat artsa da mecbur alırız. Zorunlu mallar (Ekmek, İlaç, Tuz).
- Birim Esnek (E = 1): Fiyat ne kadar değişirse talep o oranda değişir.
Toplam Hasılat Testi
Eğer malın talebi inelastikse (Örn: İlaç), satıcı fiyatı artırırsa toplam geliri ARTAR. Çünkü müşteri mecburen almaya devam eder. Esnekse (Örn: Tatil), fiyat artarsa gelir DÜŞER.
4. HAFTA
Tüketici Davranışları Teorisi (Fayda)
Tüketicilerin rasyonel olduğu ve faydalarını (mutluluklarını) maksimize etmeye çalıştıkları varsayılır.
Önemli Kavramlar
- Toplam Fayda (TU): Belirli bir miktar mal tüketildiğinde elde edilen toplam doyum.
- Marjinal Fayda (MU): İlave bir birim tüketimin toplam faydada yarattığı değişim. \(\Delta TU / \Delta Q\).
- Azalan Marjinal Fayda Yasası: Bir malı tükettikçe, her ilave birimden aldığımız haz azalır. (Su içmek gibi; ilk bardak çok değerlidir, beşinci bardak mide bulandırır).
Optimizasyon Kuralı: Tüketici dengesi, harcanan son kuruşun sağladığı marjinal faydaların eşitlenmesiyle oluşur.
\( \frac{MU_x}{P_x} = \frac{MU_y}{P_y} \)
5. HAFTA
Üretim ve Teknoloji
Üretim, girdilerin (emek, sermaye) çıktıya dönüştürülmesi sürecidir.
Azalan Verimler Yasası (Kısa Dönem)
Sabit bir sermaye varken (örn: 1 fabrika), sürekli işçi sayısı artırılırsa bir noktadan sonra her yeni işçinin üretime katkısı (Marjinal Ürün - MPL) azalır, hatta negatife döner.
6. HAFTA
Maliyet Analizi
Firma karını maksimize etmek için maliyetlerini bilmelidir. Kar = Hasılat (TR) - Maliyet (TC).
Sabit Maliyet (FC)
Üretim miktarına bağlı olmayan maliyetler. (Kira).
Değişken Maliyet (VC)
Üretime bağlı artan maliyetler. (Hammadde, İşçilik).
Marjinal Maliyet (MC): Bir birim daha fazla üretmenin toplam maliyete etkisi. Eğrisi "U" veya "Nike işareti" (J) şeklindedir.
MC eğrisi, ATC (Ortalama Toplam Maliyet) ve AVC (Ortalama Değişken Maliyet) eğrilerini minimum noktalarından keser. Sınavda bu grafik özelliği kesin çıkar.
7. HAFTA
Piyasa Müdahaleleri
- Tavan Fiyat (Price Ceiling): Devletin, "fiyat bu seviyenin üzerine çıkamaz" demesi. Denge fiyatının altındaysa Talep Fazlası (Kıtlık) oluşur. Örn: Kira kontrolü.
- Taban Fiyat (Price Floor): "Fiyat bunun altına düşemez" denmesi. Denge fiyatının üzerindeyse Arz Fazlası (Stok, İşsizlik) oluşur. Örn: Asgari ücret.
VİZE SINAVI SONRASI KONULAR
8. HAFTA
Tam Rekabet Piyasası
Piyasaların en ideal (ütopik) halidir.
Özellikleri
- Atomize Olma: Çok sayıda alıcı ve satıcı vardır. Kimse fiyatı tek başına etkileyemez.
- Homojenlik: Ürünler birbirinin aynısıdır (Buğday gibi).
- Mobilite: Piyasaya giriş-çıkış serbesttir.
- Tam Bilgi: Herkes fiyatları bilir.
Tam rekabet piyasasında firma "Fiyat Kabullenici" (Price Taker) konumundadır. Piyasa fiyatı neyse ondan satar.
9. HAFTA
Tam Rekabet Dengesi
Altın Kural: Tüm piyasalarda firma karını maksimize etmek için MR = MC (Marjinal Gelir = Marjinal Maliyet) olduğu noktada üretim yapar.
Tam rekabette P sabit olduğu için P = MR = MC eşitliği geçerlidir.
Kısa dönemde firma zarar etse bile, fiyat Ortalama Değişken Maliyeti (AVC) karşılıyorsa üretime devam eder. Kapanma Noktası: P < AVC durumudur.
10. HAFTA
Monopol (Tekel) Piyasası
Tek bir satıcı, çok sayıda alıcı vardır. Giriş engelleri (patent, doğal kaynak sahipliği) sayesinde firma monopol gücünü korur.
- Firma "Fiyat Belirleyici" (Price Maker) konumundadır.
- Talep eğrisi negatif eğimlidir (Aşağı doğru).
- Kar maksimizasyonu yine MR = MC noktasında olur, ancak Fiyat (P) > MR'dir.
11. HAFTA
Fiyat Farklılaştırması
Monopolcü firmanın karını artırmak için aynı malı farklı alıcılara farklı fiyatlardan satmasıdır.
- 1. Derece (Tam): Her müşteriye ödeyebileceği maksimum fiyatı satmak. (Pazarlık usulü). Tüketici rantı sıfıra iner.
- 2. Derece: Miktara göre indirim. (3 al 2 öde, toptan satış).
- 3. Derece: Tüketici grubuna göre (Öğrenci bileti, yaşlı indirimi).
12. HAFTA
Monopolcü Rekabet Piyasası
Gerçek hayatta en sık karşılaşılan piyasadır. (Restoranlar, Kuaförler, Giyim Markaları).
- Çok sayıda alıcı ve satıcı vardır.
- Ürün Farklılaştırması: Mallar benzerdir ama aynı değildir (Lezzet, marka, ambalaj farkı).
- Reklam: Bu piyasada rekabet fiyat dışı unsurlarla (reklam) yapılır.
13. HAFTA
Oligopol Piyasası
Az sayıda büyük firmanın piyasaya hakim olmasıdır (GSM Operatörleri, Otomobil firmaları).
- Karşılıklı Bağımlılık: Bir firmanın aldığı karar (fiyat indirimi vb.) rakiplerini doğrudan etkiler.
- Kartel: Firmaların anlaşıp tekel gibi davranması (Yasaktır ama yapılır).
- Oyun Teorisi: Firmaların stratejik kararlarını analiz eder. (Mahkumlar İkilemi).
14. HAFTA
Faktör Piyasaları ve Gelir Dağılımı
Üretim faktörlerinin (Emek, Sermaye, Toprak) alınıp satıldığı piyasalardır.
Emek Talebi Türetilmiş Taleptir: Bir fırıncı işçiyi sevdiği için değil, o işçi ekmek (çıktı) üreteceği için işe alır. Yani malın talebi varsa, emeğin talebi olur.
İşgücü arz eğrisi, belirli bir ücret düzeyinden sonra geriye bükümlü olabilir (Gelir etkisi > İkame etkisi).
Tebrikler! Mikro İktisadı Bitirdiniz.
Grafikleri kendiniz çizerek çalışmanız başarınızı artıracaktır.